Popękany cylinder, brak aparatu zapłonowego i całej instalacji gazowej. W takim stanie dwa lata temu trafił do Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu stacjonarny silnik z warszawskiej wytwórni Sykstusa Piekarskiego. Po półrocznej konserwacji znów pracuje, a pierwszy raz publicznie uruchomiono go w niedzielę 20 września, podczas „Wykopków pod Wiatrakiem”.
Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka podaje, że to dziś jedyny w Polsce w pełni sprawny stacjonarny silnik gazowy. Niedzielny pokaz w skansenie ściągnął tłum miłośników dawnej techniki.
Dwa lata temu nie znano producenta
Silnik przyjechał do Ciechanowca we wrześniu 2024 roku jako dar. Jesienią tamtego roku muzeum prosiło o pomoc w ustaleniu jego pochodzenia, bo maszyna nie miała tabliczki znamionowej. Marek Wiśniewski, kierownik Działu Techniki Rolniczej, opisywał ją wtedy jako czterosuwowy, jednocylindrowy silnik poziomy o numerze fabrycznym 1018. Waży 1980 kg i ma dwa koła zamachowe o średnicy 120 cm. Przypominał konstrukcje Deutza, ale numery fabryczne wykluczały tę firmę.
Dziś wiadomo, że zbudowały go Zakłady Mechaniczne Sykstus Piekarski w Warszawie, w drugiej połowie lat 20. XX wieku. Znana jest też jego powojenna historia. Od 1946 roku do początku lat 50. pracował w młynie zbożowym w Starych Hołowczycach, potem stał nieużywany.
Do muzeum dotarł w złym stanie. Cylinder i blok były popękane, brakowało m.in. aparatu zapłonu odrywkowego, układu chłodzenia i mechanicznej świecy. Nie było też całej instalacji gazowej systemu Imberta.
Pół roku pracy przy żeliwie
Konserwacja trwała od kwietnia do września 2026 roku. Konserwatorzy zatrzymali korozję, która niszczyła porowate żeliwo silnika, i precyzyjnie odtworzyli najważniejsze podzespoły mechaniczne. Brakujące układy odbudowali na podstawie archiwalnej dokumentacji technicznej i analizy porównawczej.
Silnik ma znowu wodny układ chłodzenia bloku i głowicy. Odtworzono też kompletną gazownię systemu Imberta, czyli generator gazu drzewnego z urządzeniami do filtrowania, chłodzenia i odsmalania gazu. Wykorzystano w niej oryginalny firmowy wentylator z napisem „S. Piekarski Warszawa”. Maszyna może więc pracować na swoim pierwotnym paliwie, gazie drzewnym, nazywanym holzgasem.
W trakcie projektu potwierdzono, że ciechanowiecki silnik jest jedynym znanym zachowanym egzemplarzem tego modelu na świecie.
Wytwórnia z Sandomierskiej 15
Pierwszy ślad firmy Piekarskiego to ogłoszenie w 222. numerze „Kurjera Warszawskiego” z 12 sierpnia 1923 roku. Zakład działał na Mokotowie, przy ul. Sandomierskiej 15, i reklamował się tak:
Motory Diesel na gaz ssany, remonty, dorabianie wszelkich części oraz kompletne gazownie na wszelkie rodzaje paliwa wykonywują Zakłady mechaniczne Sykstus Piekarski, Sandomierska 15, Telefon 401-08
„Kurjer Warszawski”, 12 sierpnia 1923
Formalnie zakład należał do rzemiosła, ale produkował głównie silniki na gaz ssany własnej konstrukcji, o mocy 35-45 KM. Robił też zasilające je gazogeneratory na różny opał, kompresory, pompy i zbiorniki, a do tego remontował i przerabiał silniki innych producentów. Wypuścił na rynek ponad tysiąc silników. Potwierdza to właśnie muzealny egzemplarz z numerem 1018.
Na początku sierpnia 1944 roku, podczas Powstania Warszawskiego, wytwórnia mocno ucierpiała w bombardowaniach. Ostatnie ślady jej działalności pochodzą z 1948 roku. Do dziś przetrwały trzy, może cztery silniki Piekarskiego. Tylko ten z Ciechanowca ma moc 35 KM, pozostałe to inne, 45-konne modele z lat 30.
Pieniądze z ministerstwa i województwa
Zadanie „Konserwacja stacjonarnego silnika gazowego Piekarski” muzeum realizuje od 1 lutego 2026 roku w rządowym programie „Wspieranie działań muzealnych”. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przekazało na nie 189 000 zł z Funduszu Promocji Kultury, czyli 67,48 proc. wartości projektu. Województwo Podlaskie pokryło wkład własny w wysokości 89 600 zł (31,99 proc.). Według muzeum bez tych pieniędzy zadania nie dałoby się zrealizować.
Silnik przed konserwacją i po niej
Na zdjęciach maszyna przed rozpoczęciem prac i po konserwacji.
foto: Artur Warchala, Marek Wiśniewski, Piotr Stec / Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu
